DIN 4150-3, titreşimin yapılar üzerindeki etkisini değerlendirmek için kılavuz tepe parçacık hızı (mm/s) değerleri veren Alman standardıdır; yapı tipine ve frekansa göre değişir.
DIN 4150-3 nedir?
DIN 4150, Alman Standardizasyon Enstitüsü’nün (DIN) titreşim konulu standart serisidir. Üçüncü bölümü (DIN 4150-3, “Yapılara etkiler”), titreşimin yapılar üzerindeki etkilerini değerlendirmek için kılavuz değerler verir ve patlatma, çakma ve benzeri faaliyetlerde yaygın olarak başvurulan bir kaynaktır. Güncel baskı DIN 4150-3:2016-12’dir ve 1999-02 baskısının yerini almıştır.
Kılavuz değerler nasıl okunur?
Standart, kısa süreli titreşimde yapıların temelinde ölçülen tepe parçacık hızını (mm/s) yapı sınıfına ve baskın titreşim frekansına göre değerlendirir. Aşağıdaki değerler kısa süreli titreşim içindir; sürekli titreşim için daha düşük değerler uygulanır. Frekans arttıkça izin verilen hız değerleri genel olarak yükselir.
| Yapı sınıfı | < 10 Hz | 10–50 Hz | 50–100 Hz |
|---|---|---|---|
| Ticari ve endüstriyel yapılar | 20 mm/s | 20–40 mm/s | 40–50 mm/s |
| Konutlar ve benzeri yapılar | 5 mm/s | 5–15 mm/s | 15–20 mm/s |
| Titreşime özellikle duyarlı veya korunan yapılar | 3 mm/s | 3–8 mm/s | 8–10 mm/s |
Tablo, standardın temelde ölçülen kısa süreli titreşim kılavuz değerlerinin özetidir. Bağlayıcı değerlendirme için standardın güncel baskısına (DIN Media) başvurulmalıdır. Standart ayrıca en üst katta ölçülen yatay bileşen için frekanstan bağımsız ayrı kılavuz değerler verir.
Pratikte nelere dikkat edilir?
- Ölçüm noktası, standardın tarif ettiği yerlerde (temel veya zemin seviyesi; en üst katta ise yatay bileşen) seçilmelidir.
- Üç eksendeki (düşey, iki yatay) hız bileşenleri ve baskın frekans birlikte değerlendirilmelidir.
- Kılavuz değerler, yapı hasarı konusunda mutlak bir sınır değil değerlendirme ölçütüdür; yapının durumu ve proje şartnamesi de dikkate alınır.
USBM RI 8507 ile ilişkisi
USBM RI 8507, ABD Maden Bürosu’nun (Siskind ve ark., 1980) yüzey maden patlatmalarındaki yer titreşiminin konut tipi yapılarda yarattığı tepki ve hasarı inceleyen raporudur; frekansa bağlı tepe parçacık hızı kriterlerinin dayanağıdır. DIN 4150-3 ile birlikte uluslararası patlatma projelerinde sıkça referans alınır. Hangi kriterin esas alınacağı proje şartnamesine ve yerel mevzuata bağlıdır.
Türkiye’de mevzuat
Türkiye’de maden ve taş ocağı gibi alanlardaki patlatmaların çevresel etkileri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği (Resmî Gazete, 30.11.2022, sayı 32029) kapsamında da ele alınır; yönetmeliğin 15. maddesi, patlatmanın çevredeki yapılarda oluşturduğu zemin titreşiminin Ek-2’deki sınır değerleri sağlamasını ister. Uygulanacak titreşim sınır değeri her proje için yetkili merci ve yönetmeliğin güncel metninden (resmigazete.gov.tr, mevzuat.gov.tr) teyit edilmelidir.
Şehir içi patlatmada uygulama
Meskûn mahal yakınındaki patlatmalarda, gecikme düzeni, gecikme başına şarj miktarı ve titreşim izleme planı bu kılavuz değerlere göre tasarlanır. Hizmetlerimiz için Patlatma Hizmetleri ve Danışmanlık sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- DIN 4150-3:2016-12, Vibrations in buildings – Part 3: Effects on structures, DIN.
- Siskind, D.E.; Stagg, M.S.; Kopp, J.W.; Dowding, C.H. (1980). Structure Response and Damage Produced by Ground Vibration From Surface Mine Blasting. U.S. Bureau of Mines, Report of Investigations 8507.
- Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği, Resmî Gazete, 30.11.2022, sayı 32029.